Dil Bilgisi: Sıfatlar

Dil Bilgisi: Sıfatlar

Sıfatlar (Ön Adlar)



Sıfatlar; isimleri, isimden önce gelerek nitelik veya nicelik yönünden tamamlarlar. Sayı, renk, işaret, soru yönlerinden tamamlayan onları niteleyen ve belirten kelime ve kelime gruplarına sıfat denir.

Sıfatların Özellikleri

  1. Sıfatlar cümlede tek başlarına görev yapamaz, bir kelimenin sıfat olabilmesi için bir ismin önüne gelerek onunla tamlama kurması gerekir. Sıfat ve isimlerin oluşturdukları bu kelime grubuna da sıfat tamlaması denir. Örneğin; “Küçük kız giderken dönüp annesine el salladı.” cümlesindeki “küçük” kelimesi “kız” isminin önüne gelerek onunla tamlama kurduğu için sıfattır. Başka bir örnek de; Renkli bir hayatı vardı. Renkli (sıfat) bir (sıfat) hayatı (isim) vardı.

 

  1. Sıfatlar, niteleme ve belirtme görevli olduklarından çekim eklerinden birini alamaz. Sıfatlar, çekim eki alırsa isimleşir: Yoksullara yardım edelim. Küçüğüm, üniversiteden mezun oldu.

 

Sıfatlar çekim eki almadan da isim gibi kullanılabilir:

İhtiyar adam geldi. ( “ihtiyar” sıfat;  “adam” isim. )

İhtiyar geldi. (“ihtiyar” isim.)

 

  1. Sıfat olarak kullanılan çoğu kelime bir kavramın karşılığıdır. Örneğin; “Mavi”, bir renk ismidir; “iki” sayı ismidir. Ancak bu kelimeler isimlerin özelliklerini bildirecek duruma gelirse sıfat olur. “Mavi gözlerine bayıldım.” cümlesinde “mavi”, “göz” isminin rengini belirttiğinden sıfattır.

 

  1. Sıfatlar; fiillerden, fiilimsilerden veya başka sıfatlardan önce gelip onların anlamını pekiştirir ya da onların anlamını daraltırsa zarf olur. “Bu sene de sınavlara iyi hazırlanmamışsın!” cümlesinde “iyi” kelimesi “hazırlan-” fiilinden önce geldiği için zarf durumundadır.

SIFAT ÇEŞİTLERİ

Niteleme Sıfatları



Niteleme sıfatları isimlerin durumlarını, biçimlerini, renklerini ve unvanlarını bildirir:

  1. İsmin durumu: İyi dergi, Tatlı dil
  2. İsmin rengi: Beyaz gül, Siyah saç
  3. İsmin biçimi: Düz yol, Yuvarlak masa
  4. İsmin unvanı: Avukat Hasan, Nasrettin Hoca

Kötü insanlardan uzak dur.(soyut)

Kötülerden fayda gelmez. (somut)

Belirtme Sıfatları

İsimleri gösterme, belirsizlik, sayı ve soru yoluyla belirten sıfatlardır. Dörde ayrılır: Varlıkların, nesnelerin yerlerini işaret yoluyla belirten sıfatlardır: bu, şu, o; böyle, öyle, şöyle; öteki, beriki; öte, beri; diğer, işte…

İşaret Sıfatlarının Özellikleri

  1. “Bu” en yakındaki varlık için, “şu” biraz daha uzaktaki varlık için, “o” daha uzakta olan varlık için kullanılır.
  2. “Bu, şu, o” kelimeleri ismi belirttiğinde sıfat, isim yerine kullanıldığındaysa zamir olur.
  3. “Böyle, öyle, şöyle” kelimeleri ismi belirttiğinde sıfat; eyleme ve eylemsiye yönelik kullanıldığında zarf olur; çekim eki alarak isim yerine kullanıldığından zamir olur: Bu soruları şöyle çözmelisin.
  4. Öteki ve beriki kelimeleri ada yönelikse sıfat, isim yerine kullanılmışsa zamir olur:

Öteki, bugün beriki odada yatacak.

Belgisiz Sıfatlar

Varlıkları, kavramları onlara kesinlik kazandırmadan, yani, aşağı yukarı belirten sıfatlardır: bir, biraz, çoğu, kimi, birçok, hiçbir, bütün, tüm, birkaç, bazı, birtakım, her, nice.

  1. Bir kelimesi ismin sayısını belirterek isme sorulan “Kaç?” sorusuna yanıt veriyorsa sayı sıfatı, ismi “herhangi” anlamıyla ona kesinlik kazandırmadan belirtiyorsa belgisiz sıfat olur: Dolmuşta bir kişilik yer kaldı. (sayı sıfatı)
  2. “Her” kelimesi yalnızca belgisiz sıfattır: Verilen her işi yaparım.
  3. Belgisiz sıfat olarak kullanılan kelimeler çekim eki alırsa zamirleşir: Bazıları yine geç kaldı.
  4. “Biraz” kelimesi eyleme yönelik ise zarf olur: Biraz da çalışalım.

Sayı Sıfatları



a. Asıl Sayı Sıfatları

İsimlerin sayısını belirtir ve isimlere sorulan “Kaç?” sorusunun yanıtıdır: 

– Kaç kilo elma istersiniz?

– Üç kilo elma istiyorum.

b. Sıra Sayı Sıfatları

İsimlerin sıralarını, derecelerini belirten sıfatlardır. “–nci” ekiyle yapılır:

Birinci katta oturuyordu.

c. Üleştirme Sayı Sıfatları

Varlıkların ayrıldığı eşit bölümleri anlatır. Sayılara getirilen “-ar , -er” ekiyle yapılır: İkişer gömlek dağıttık.

ç.  Kesir Sayı Sıfatları

Eşit parçalara ayrılan bir bütünün belli bölümlerini gösteren sıfatlardır. İki sayıyla kurulur ve birincisi de eki alır: Şirkette yüzde elli hissesi var.

Soru Sıfatları

İsimleri soru yoluyla belirten sıfatlardır: Kaçıncı sayfayı anlamadınız?

Soru Sıfatlarının Özellikleri

a. Soru sıfatları cümleyi genellikle soru cümlesi yapar:

Hangi türlerde yazmaktan hoşlanırsınız? (Soru cümlesi)

Dinletiye kaç kişinin geleceği bilmiyorum. (Soru cümlesi değil)

b. Bir cümlede soru sıfatı olduğu halde soru anlamı soru sıfatıyla değil de mi soru edatıyla sağlanabilir.

“Hangi gün gelemediği mi sordu?” cümlesinde soru anlamı “mi” soru edatıyla sağlanmıştır.

c. Ne kadar kelimesi isme yönelikse soru sıfatı eyleme ya da eylemsiye yönelikse soru zarfı çekim eki alırsa soru zamiri olur:

Günlük ne kadar su içersiniz? (sıfat)

Yolculuk için ne kadar harcadınız? (zamir)

YAPILARINA GÖRE SIFATLAR



Sıfatlar da isimler gibi yapı bakımından basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üçe ayrılır:

  1. Basit sıfat:

    Herhangi bir yapım eki almamış ve başka bir kelimeyle birleşmemiş sıfatlardır: kolay soru, temiz gömlek, eski mahalle…

  2. Türemiş sıfat:

    İsim ya da fiil köklerine ve gövdelerine getirilen isim yapım ekleriyle oluşturulmuş sıfatlardır: aydınlık günler, tuzlu yemekler, düşünceli insanlar…

  3. Birleşik sıfat:

    Yapısında birden fazla kelime barındıran sıfatlardır: birkaç sandalye, güler yüzlü adam, çantası mavi kadın…

Birleşik sıfatlar anlamca kaynaşmış birleşik sıfatlar ve kurallı birleşik sıfatlar olarak ikiye ayrılır:

Anlamca kaynaşmış birleşik sıfatlar:

İki kelimenin kalıplaşarak birleşmesinden oluşan sıfatlardır: biraz sabır, birtakım elbise, boşboğaz çocuk,

Kurallı birleşik sıfatlar: Bu tür bileşik sıfatlar farklı yollarla yapılabilir:

a.Sıfat tamlamalarına –li eki getirilerek:  Sarı saçlı çocuk

b.Sıfat tamlamalarında isimle sıfatın yerleri değiştirildikten sonra isme –i , -si iyelik eklerinden biri getirilerek: Kırmızı elbise > elbisesi kırmızı kız

c.Asıl sayılarla kurulmuş sıfat tamlamalarına –lik eki getirilerek:  iki günlük iş

ç.Sıfat-fiillerden önce iyelik eki almış bir isim kullanılarak: hayallerini gerçekleştirmiş öğrenciler

d.Bir sıfatı durum eki almış bir isimle tamlayarak: evine bağlı adam

SIFATLARDA PEKİŞTİRME



Anlatımı çekici hâle getirmek, sıfatların anlamlarını güçlendirmek, kuvvetlendirmek amacıyla sıfatlarda pekiştirme yapılır. Bu tür sıfatlara pekiştirilmiş sıfat denir. Sıfatlarda pekiştirme çeşitli yollarla yapılır:

  1. Bir sıfatın ilk iki sesine “m, p, r, s” ünsüzlerinden biri eklenip, oluşan hecenin o sıfatın başına getirilmesiyle oluşur. Ünlüyle başlayan sıfatlarda ilk ünlüye “m, p, r, s” ünsüzlerinden biri eklenir: beyaz>bembeyaz, temiz>tertemiz…

Bazı pekiştirme sıfatları bu kurala uymaz: sapasağlam, yapayalnız, çırılçıplak, çepeçevre…

  1. Tekrar yoluyla da anlam kuvvetlendirilebilir. Tekrar edilen kelimeler arasına “mi” soru eki de konabilir: yüce yüce dağlar, büyük büyük evler, yalan yanlış haberler, güzel mi güzel manzara…

SIFATLARDA KÜÇÜLTME

Sıfatlara “-cik, -çe, -(i)msi, -(i)mtırak” ekleri getirilerek küçültme yapılabilir: genişçe bir oda, ekşimsi elma, daracık oda, mavimtırak çanta…


Sonraki Konu İçin Tıkla: Türk Dili ve Edebiyatı 1 Konu Özetleri

Sosyal Medyada Paylaş Facebook Twitter Google+

Mobil Uygulamamızı İNDİRİN!

Açık Lise Yazı ve Haberler

Doğru soru sormak, doğru cevaplara ulaşmanın ilk koşuludur. Yorum yazın, soru sorun, cevaplayalım.


Etiketler: , , ,
Eklenme Tarihi: 21 Eylül 2019

Facebook Yorumları

Konu hakkında yorumunuzu yazın