DİL BİLGİSİ: ANLATIM BOZUKLUKLARI

DİL BİLGİSİ: ANLATIM BOZUKLUKLARI

1. ANLAMA DAYALI ANLATIM BOZUKLUKLARI

  • Gereksiz Kelime Kullanılması  Aynı kavramı veya varlığı karşılayan birden fazla kelimenin, işlevi olmayan bir kelimenin veya ekin aynı cümlede kullanılması anlatım bozukluğuna neden olur. Ayrıca bir kelimenin anlamının aynı cümlede başka bir kelime içinde bulunması da anlatım bozukluğuna yol açar. Örnek:

    Lütfen, fikir ve düşüncelerime saygı göster.

    Ne merhameti ne de acımayı sizden öğrendim.

    Aklıma yine eski geçmiş günlerimiz geldi.

  • Anlamca Çelişen Kelimelerin Kullanılması  Bir cümlede, anlam bakımından birbiriyle ters düşen kelimelerin veya sözlerin bir arada kullanılmasından kaynaklanan anlatım bozukluklarıdır. Genellikle, “kesinlik” anlamı içeren bir kelimeyle “olasılık” anlamı içeren bir kelimenin aynı cümlede kullanılmasıyla ortaya çıkar. Örnek:

    Eminim ki bugün de gelmeyecekler galiba.

    Sanıyorum bize yine kesinlikle çıkışacaklar.

    Oraya, tam olarak yaklaşık bir saat sonra geliyoruz.

  • Kelimenin Yanlış Anlamda Kullanılması

    Anlam veya yazım bakımından birbirine yakın olan kelimelerin, birbirlerinin yerine kullanılmasından kaynaklanır. Örnek:

    Sayın seyirciler, bültenimizi çok üzgün bir haberle noktalıyoruz. (üzücü)

    Arabamın değeri geçen yıla göre yüzde yirmi çoğaldı. (arttı)

    Görmeyeli saçların bir hayli büyümüştü. (uzamıştı)

  • Kelimenin Yanlış Yerde Kullanılması

    Cümlede, bir kelimenin gerektiği yerde kullanamamasından kaynaklanan anlatım bozukluğudur. Bu anlatım bozukluğu, genellikle, zarf olarak kullanılması gereken kelimelerin sıfat olarak; sıfat olarak kullanılması gerekenlerin zarf olarak kullanılması durumunda ortaya çıkar. Örnek:

    İşe gitmeyip bütün gün bomboş evde oturmuş. (İşe gitmeyip bütün gün evde bomboş oturmuş.)

    Uyandığında senin ilk aklına kim gelir? (Uyandığında senin aklına ilk kim gelir?)

    Başarımı tebrik eden, ilk annem oldu.( Başarımı ilk tebrik eden, annem oldu.)

  • Deyim ve Atasözlerinin Yanlış Kullanılması

    Deyimlerin kalıplaşmış anlamları vardır ve deyimler bu kalıplaşmış anlamları çerçevesinde kullanılır. Kalıplaşmış belli bir anlamı karşılayan deyimin başka bir anlamda kullanılması, anlatım bozukluğuna yol açar.  Örnek:

    Güzel notlara alınca öğretmenin gözünden düştü. (Güzel notlara alınca öğretmenin gözüne girdi.)

    Kadının korkudan etekleri zil çalıyordu. (Kadının korkudan ödü patlıyordu.)

    Karşıdan gelen kamyonu gören yolcuların canı burnuna gelmişti. (Karşıdan gelen kamyonu gören yolcuların gözleri korktu.)

  • Anlam Belirsizliği

    Tamlayanı ikinci tekil (senin) veya üçüncü tekil (onun) kişi zamiri olan tamlamalarda tamlayan düştüğünde; tamlananın ikinci tekil kişiye mi yoksa üçüncü tekil kişiye mi ait olduğunun anlaşılmamasından ya da bir cümlenin yapısından dolayı iki anlama gelecek şekilde, oluşturulmasından kaynaklanır. Örnek:

    Okuldan ayrılacağını kimse bilmiyormuş. (Senin ayrılacağını mı, onun ayrılacağını mı?)

    Üniversiteyi kazandığını duyunca çok sevindi. (Senin kazandığını mı, onun kazandığını mı?)

  • Mantık ve Sıralama Yanlışlığı

    Cümlede, dile getirilen durum veya olayların önem sırasına göre söylenmemesinden ya da mantık bakımından tutarsızlık bulunmasından kaynaklanan anlatım bozukluklarıdır. Kral ölünce yeni kralı seçmek için halk sandığa gitti. Bu cümlede mantık hatası vardır. Çünkü krallık babadan oğula geçer; seçimle belirlenmez. Örnek:

    Kapıda bir saniye değil, bir dakika bile beklemem.(Kapıda bir dakika değil, bir saniye bile beklemem.)

    Bu feci kazada ölebilir hatta sakatlanabilirdin. (Bu feci kazada sakatlanabilir hatta ölebilirdin.)

    Bırakın sınıfta ilk beşe girmeyi birinci bile olamaz.(Bırakın sınıfta birinci olmayı ilk beşe bile giremez.)

2. YAPIYA DAYALI ANLATIM BOZUKLUKLARI

  • ÖZNE-YÜKLEM UYUMSUZLUĞU

    Özne-yüklem uyumsuzluğu kişi bakımından, tekillik-çoğulluk bakımından ve özne eksikliği bakımından olmak üzere üç grupta inceleriz:

    1. Kişi Bakımından Uyumsuzluk

    Özne birinci tekil, ikinci tekil veya üçüncü tekil (ben, sen, o) ise yüklem birinci çoğul kişiye göre çekimlenmelidir. Örnek:

    Ben ve Onur burayı daha önce görmüştü. (görmüştük)

    Sen ve arkadaşların çok gayret etmelisin. (etmelisiniz)

    2. Tekillik-Çoğulluk Bakımından Uyumsuzluk

    Özne insan ve çoğul ise yüklem tekil ya da çoğul olabilir. Ancak insan dışındaki varlıkların (hayvan, bitki, kavramlar…) çoğul şekilleri özne olduğunda yüklem daima tekil olur. Örnek:

    Çocuklar “Yaşasın!” diye bağırdı.

    Çocuklar bahçede oynamaktan mutlu oluyorlardı. (oluyordu)

    Kuşlar ne güzel ötüyorlar. (ötüyor)

    3. Özne Eksikliği Bakımından Uyumsuzluk

    Yüklemdeki eyleme göre öznenin olmaması ya da bir öznenin birden fazla yükleme bağlanması anlatım bozukluğuna yol açar. Bu durum daha çok sıralı ve bağlı cümlelerde görülür. Örnek:

    Bir milletin dili hür olmadıkça ilerleyemez. (millet)

    Herkes onu seviyor, onu üzmüyordu. (hiç kimse)

  • Fiil ve Fiilimsilerdeki Çatı Uyuşmazlığı

    Birleşik veya sıralı cümlelerde aynı özneyi alan yüklemlerin her ikisi de etken veya her ikisi de edilgen olmalıdır; aksi takdirde çatı uyuşmazlığı olur. Örnek:

    Kapının kilidi yapılıp öyle gidecekti. (Kapının kilidi yapılıp öyle gidilecekti.)

    Sorular çok dikkatli okuyarak çözülsün. (Sorular çok dikkatli okunarak çözülsün.)

  • Eklerle İlgili Yanlışlar

    Cümlede eklerin eksik ya da fazla kullanılması anlatım bozukluğuna yol açar. Örnek:

    Biz gezmesini seven bir aileyiz. (gezmeyi)

    Çocuklarla bu yaştan ilgilenmek gerekiyor. (yaşta)

  • Öge Eksikliği

    Aynı ögelerin farklı yüklemlere bağlanması ya da cümle içerisinde bir ögenin kullanılmaması anlatım bozukluğuna yol açar. Öge eksikliğinden kaynaklanan anlatım bozuklukları daha çok birleşik ve sıralı cümlelerde görülür. Örnek:

    Okul inşaatı tamamlandı, önümüzdeki yıl faaliyete geçecek. (Faaliyete geçecek olan ne? Cevap yok)

    Cezvenin kulpu kırıldı, artık kullanılmaz.

    Avukatlık stajı iki ay sonra bitti, işe başladı.

    A. Nesne Eksikliği:

    Sıralı ve bağlı cümlelerde ortak kullanılan nesnenin cümlelerden birine uymamasıdır. Örnek:

    Düğün merasimleri beni çok sıkar, o yüzden sevmem. (kalabalıkları)

    Dışarıda eğlence başladı ama biz izleyemeyeceğiz. (eğlenceyi)

    B. Dolaylı Tümleç Eksikliği:

    Sıralı ve bağlı cümlelerde ortak kullanılan dolaylı tümleç, cümlelerden birine uymaz. Bu durumda cümlelerden birine dolaylı tümleç eklenmelidir. Örnek:

    Çekmeceyi açıp saatini aldı. (Nereden? Çekmeceden.)

    Gençleri seviyor ve güveniyoruz. (onlara)

    Masayı ıslak bezle sildi, elindekini yerleştirdi. (masaya)

    C. Zarf (Edat) Tümleci Eksikliği:

    Sıralı ve bağlı cümlelerde ortak kullanılan zarf tümleci olacak ifadelerin eklenmesi gereklidir. Örnek:

    Bir daha seni görmek ve karşılaşmak istemiyor. (seninle)

    Arabasını çok sever, her yere giderdi. (onunla)

    Ç. Yüklem Eksikliği:

    Sıralı ve bağlı cümlelerde iki cümlenin bir yükleme bağlanması sonucu anlatım bozukluğu meydana gelir. Yüklem eksikliği, bazen ikinci bir eylemin kullanılmaması ya da ek eylemin ortak kullanılması ile oluşur. Örnek:

    Salonumuz küçük, mutfağımız da aydınlık değildi.

    Çay, ekmek ve peynirin dışında bir şey yemiyordu.

  • Tamlama Yanlışları

    Çoğunlukla isim ve sıfatların aynı tamlanana bağlanması sonucu oluşan bir anlatım bozukluğudur. Örnek:

    Özel ve kamu kuruluşlarına dilekçe verdi. (özel kuruluşa ve kamu kuruluşuna)

    Hem belgisiz hem de işaret zamiri kullanılmış. (hem belgisiz zamir hem de işaret zamiri)

    Devrik ve fiil cümlesi kullandı yazılarında. (devrik cümle ve fiil cümlesi)

  • Bağlaç Yanlışları

    Bağlaçlardan bazıları olumlu ve olumsuz yargıları birbirine bağlar. Bu duruma uymayan kullanımlarda anlatım bozukluğu meydana gelir. Örnek:

    Temiz havada dolaşmayı çok seviyor ancak bol bol yürüyor. (yanlış kullanım)

    Temiz havada dolaşmayı çok seviyor ancak fazla yürüyemiyor. (doğru kullanım.)

Sosyal Medyada Paylaş Facebook Twitter Google+

Mobil Uygulamamızı İNDİRİN!

Açık Lise Yazı ve Haberler

Doğru soru sormak, doğru cevaplara ulaşmanın ilk koşuludur. Yorum yazın, soru sorun, cevaplayalım.


Etiketler: ,
Eklenme Tarihi: 29 Aralık 2019

Facebook Yorumları

Konu hakkında yorumunuzu yazın