Dil Bilgisi: CÜMLENİN ÖGELERİ

Dil Bilgisi: CÜMLENİN ÖGELERİ

Bir duygu, düşünce veya durumu tam olarak anlatan kelime ya da söz öbeklerine cümle denir. Cümle temel ve yardımcı ögelerden oluşur.

Cümlenin Temel Ögeleri:

Cümlenin temel ögeleri yüklem ve öznedir.

a) YÜKLEM: Cümlede kip ve zaman bildirerek yargıyı ortaya koyan temel unsura yüklem denir. Yüklem, tek başına cümle özelliği gösterir. Yüklemsiz cümle olmaz. Her kelime ya da kelime gurubu yüklem olabilir.

Bizim sınıfın en iyi öğrencisi sensin. (zamir)

Onları büyüleyen manzara, yemyeşil kırlardı. (sıfat tamlaması)

Bugünlerde biraz rahatsız gibiydi. (edat)

Bırak vehmimde gölgeni. (fiil)

b) ÖZNE: Cümlede yüklemin bildirdiği işi, hareketi yapan ya da oluş içinde bulunan ögeye özne denir. Ancak her cümlede bulunmak zorunda değildir. Gerçek, sözde, ortak, pekiştirilmiş özne diye türleri vardır. Cümlede özneyi bulmak için yükleme “kim, ne” soruları sorulur. Yüklemi isim olan cümlelerde ise “olan kim, olan ne” soruları sorulur.

Öğrenciler teneffüste top oynuyordu.

Gerçek özne: Yüklemin bildirdiği işi, hareketi bizzat kendisi yapan özneye gerçek özne denir. Cümlede açık ya da gizli olarak yer alabilir. Açık özne cümlede açık olarak gösterilir. Gizli özne, cümlede doğrudan verilmez ancak yüklem taşıdığı eklerden anlaşılır.

Olay yerine polisler anında geldi. (Kim? Polisler. Açık- gerçek özne)

Babasının elinden sımsıkı tuttu. (Kim? O. Gizli-gerçek özne)

Sözde özne: Yüklemi edilgen çatılı cümlelerde özne görevini üstlenen nesneye sözde özne denir.

Yeni alınan ev, köşe bucak temizlendi. [Kim? Yapan belli değil ama ne yapıldığı belli. O yüzden yapılan işten etkilenen “yeni alınan ev” yükleme sorulan sorunun cevabını verdiği için özne olarak alınır.]

Ortak özne: Birden çok yüklemin bağlandığı özneye ortak özne denir. Ortak özne, sıralı ve bağlı cümlelerde bulunur.

Mustafa; olayı duymuş, hemen yola çıkmıştı. [Bu sıralı cümlede iki yüklem (duymuş, yola çıkmış) vardır. Bu yüklemlerin öznesi (Mustafa) ise ortaktır.]

Cümlenin Yardımcı Ögeleri:

Bir cümledeki yargıyı çeşitli yönlerden tamamlayan, açıklayan ve geliştiren ögelere yardımcı öge denir. Cümlenin yardımcı ögeleri nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümlecidir.

a) Nesne (Düz Tümleç):

Öznenin yaptığı işten, hareketten etkilenen unsura nesne denir. İsim cümlelerinde, yüklemi edilgen çatılı cümlelerde ve geçişsiz fiillerde nesne yoktur. Nesne, cümledeki kullanımına göre belirtili ve belirtisiz nesne olmak üzere ikiye ayrılır.

  1. Belirtili Nesne: İsmin “-ı, -i, -u, -ü” (gösterme, belirtme) durum ekini alır. Cümlede belirtili nesneyi bulabilmek için yükleme, “kimi, neyi, nereyi” sorularından uygun olanı yöneltilir. Örnek:

Ahmet, yeni bisikletini okulun bahçesinde unutmuş.

Gökçe, macera romanları okumayı seviyor.

 

  1. Belirtisiz Nesne: İsmin “-ı, -i, -u, -ü” durum ekini almayan nesnedir. Cümlede belirtisiz nesneyi bulabilmek için yükleme özne bulunduktan sonra “ne, kim” sorularından uygun olanı yöneltilir. Örnek:

Ömer, bakkaldan iki litre süt alacaktı.

Aslıhan, “Türk Tarihinden Hikâyeler” adlı bir kitap okuyor.

 

Uyarı: “Ne ve kim” soruları hem belirtisiz nesneyi hem de özneyi buldurmaya yöneliktir. Bu iki ögeyi karıştırmamak için yüklem bulunduktan sonra sırasıyla önce özne, daha sonra nesne bulunmalıdır. Örnek:

Ali ile arkadaşı bir demet çiçek alacak.

[Yüklem: alacak, özne: Ali ile arkadaşı, nesne: bir demet çiçek.]

Gülsüm bir hafta boyunca sadece bir kitap okuyabilmişti.

[Yüklem: okuyabilmişti, özne: Gülsüm, nesne: sadece bir kitap.]

Yükleme; yaklaşma (-a, -e), bulunma (-da, -de, -ta, -te) ve ayrılma (-dan, -den, -tan, -ten) ekleriyle bağlanarak cümlede yüklemin göstermiş olduğu iş, hareket ve oluşun anlamını yönelme, bulunma ve çıkma bakımından tamamlayan kelime veya kelime guruplarına dolaylı tümleç denir.

Cümlede dolaylı tümleci bulabilmek için yükleme “kime, kimde, kimden; neye, neyde, neyden; nereye, nerede, nereden” sorularından uygun olanı sorulur. Örnek:

Yarınki toplantıya saat ikide katılacaksın. [Neye katılacaksın?]

Bu arabanın aynısını Orhan’da görmüştüm. [Kimde görmüştüm?]

Sınıftan ilk önce Türker çıktı. [Nereden çıktı?]

b) Zarf Tümleci

Yüklemdeki iş, hareket ve oluşu; zaman, durum, miktar, sebep, yer-yön bildirerek tamamlayan kelime veya kelime gruplarına zarf tümleci denir.

Bir cümledeki zarf tümlecini bulabilmek için yükleme “ne zaman, nasıl, ne kadar, neden, niye, nereye” sorularından biri sorulur. Bir cümlede aynı ya da ayrı türden birden fazla zarf tümleci bulunabilir. Örnek:

Hülya’yı dün sabah görmüştü. [Ne zaman görmüştü?]

Öfkesinden etrafındaki insanlara bağırıyormuş. [Niçin bağırıyormuş?]

Tamam, ben ileri gideceğim. [Nereye gideceğim?]

Uyarı: Yön bildiren kelimeler çekim eki alarak kullanılırsa zarf tümleci değil, dolaylı tümleç ya da belirtili nesne olur:

Elindeki valizleri aşağı bıraktı. (zarf tümleci)

Elindeki valizleri aşağıya bıraktı. (dolaylı tümleç)

Yardımcı personele bir güzel aşağıyı temizletti. (belirtili nesne)

c) Dolaylı Tümleç

Cümlede yaklaşma, bulunma, uzaklaşma bildiren, yüklemi yer anlamıyla tamamlayan öğelerdir.  Yer tamlayıcısı “-e, -de, -den” ekleriyle oluşan sözcük veya söz­cük gruplarıdır. Dolaylı tümleç, yükleme sorulan “ki­me, kimde, kimden; nereye, nerede, nereden; ne­ye, neyde, neyden?” gibi sorularla bulunur. Örnek:

Başucumdaki lâmbayı yakıp, saate baktım.

Seninle evde konuşacağım.

Uyarı: İsmin “-e, -de, -den” hâl eklerini alan her sözcük cümlede dolaylı tümleç görevinde bulunmaz. Bu ekleri alan sözcükler, cümlede zaman veya durum bildirirse, zarf tümleci olur. Ekler gözle aranmamalı anlama bakıp bulunmalıdır. Örnek:

Annem gelene kadar ayakta bekledik.

Unutma, akşama onunla konuşacaksınız.

d) CÜMLE DIŞI UNSUR

Cümlenin kuruluşundaki ögelere dâhil olmayan; sadece dolaylı olarak yardımcı olan kelime, kelime grubu veya cümlelere cümle dışı unsur denir. Bu unsurlar açıklama, pekiştirme gibi işlevlerle cümlede yer alır ve cümlenin her yerinde bulunabilir. Bağlaçlar, ünlemler, seslenme ve hitap kelimeleri ile ara söz ve ara cümleler cümle dışı unsur olarak kullanılır. Örnek:

Çok düşündü ancak bu olaydan babasına bahsedemezdi. (bağlaç- cümle dışı unsur)

Hey, bu tarafa doğru gelin! (ünlem- CDU)

Mehmet –kendisi komşumuzdur– kibar ve hassas biriydi. (ara cümle- CDU)

Ara Söz ve Ara Cümle: Cümlenin tamamının ya da cümledeki bir ögenin anlamını kuvvetlendirmek, pekiştirmek, açıklamak amacıyla kullanılan ve cümlenin herhangi bir ögesi olarak kabul edilmeyen söz veya kelime grubuna ara söz, cümle şeklinde olanlara da ara cümle denir. Örnek:

Masanın üzerindeki kalemi, ucu sivri olanı, uzatır mısın?

 

Sosyal Medyada Paylaş Facebook Twitter Google+

Mobil Uygulamamızı İNDİRİN!

Açık Lise Yazı ve Haberler

Doğru soru sormak, doğru cevaplara ulaşmanın ilk koşuludur. Yorum yazın, soru sorun, cevaplayalım.


Etiketler: ,
Eklenme Tarihi: 19 Aralık 2019

Facebook Yorumları

Konu hakkında yorumunuzu yazın