İslâmiyet Öncesi Türk Edebiyatı

İslâmiyet Öncesi Türk Edebiyatı

İslâmiyet öncesi Türk edebiyatı Türklerin İslâmiyet’i kabulünden önceki dönemlerde oluşturdukları edebiyata verilen isimdir.



Sözlü Edebiyat Dönemi:

Eski Türk topluluklarının sığır, şölen ve yuğ adını verdikleri törenlerden doğan ürünlerdir. Bu törenler şaman, kam, baksı, oyun ve ozan adını alan kişiler tarafından yönetilir, bunlar sazlarıyla bu törenlerde bazı destan parçalarını veya koşuk, sagu adı verilen şiirleri söylerlerdi.

Koşuk:

Sığır denilen sürek avları sırasında söylenen şiirlerdir. Daha çok doğa, aşk, savaş ve yiğitlik gibi temalar işlenir. Nazım birimi dörtlüktür. Bu şiirlerde düz kafiye kullanılır: aaaa, bbba, ccca… (aaab cccb dddb). Bu türün halk edebiyatındaki karşılığı koşma, divan edebiyatındaki karşılığı ise gazeldir.

Sagu:

Yuğ” adı verilen törenlerde, ölen kişilerin erdemlerini ve duyulan acıları dile getiren şiirlerdir. Şekil olarak koşukla aynıdır. Halk edebiyatında ağıt, divan edebiyatında mersiyenin karşılığıdır.

İlk İslâmî ürünler;

Kutadgu Bilig (11. yy.), Divan-ı Lügati’t Türk (11.yy.), Atabet’ül Hakayık, Divan-ı Hikmet (12.yy).

Kutadgu Bilig



Kutadgu Bilig bilgiye, akla, adalete, dünyaya ve ahirete, hayata ve ölüme, Türk devlet geleneğine ve teşkilatına yönelik bilgiler, saptamalar ve değerlendirmeler içerir. Bununla birlikte ideal bir devlet yönetiminin nasıl olması gerektiğini anlatır. Yusuf Has Hacip tarafından yazılan mutlu olmanın yollarını anlatan ve devlet yöneticilerine öğütler içeren eser, Türk Edebiyatı’nın ilk mesnevisidir. Özellikleri:

  • İslâmî Dönem Türk Edebiyatının ilk eseridir.
  • Edebiyatımızda ilk mesnevi örneğidir.
  • Edebiyatımızda aruz ölçüsüyle yazılan ilk eserdir.
  • Edebiyatımızda ilk didaktik (öğretici) eserdir.
  • İlk siyasetnâme örneğidir.
  • Mutluluk veren bilgi anlamına gelir.
  • Tabgaç Buğra Han’a sunulmuştur.
  • Hakaniye Türkçesiyle yazılmıştır.
  • Alegorik bir eserdir.
  • Üç nüshası vardır: Mısır, Viyana, Fergana.

Kutadgu Bilig, dört kişinin karşılıklı konuşmalarla dört kavramı simgelemesi üzerine kurulmuştur. Yusuf Has Hacip eserinin baş kısımlarında bu dört kişiden bahseder ve onları okuyucuya tanıtır. Bu kişiler şunlardır:

  1. Kün Togdı: Hükümdar “doğan güneş” ; adaleti, doğruluğu temsil eder.
  2. Ay Toldı: Vezir “dolunay” ; saadeti, mutluluğu temsil eder.
  3. Ögdülmiş: Vezirin oğlu “övülmüş”, aklı temsil eder.
  4. Odgurmış: Vezirin kardeşi “uyanmış” ; akıbeti, hayatın sonunu temsil eder.

Divânu Lügati’t-Türk



Kaşgarlı Mahmut, geniş bir araştırma sonucunda meydana getirdiği eserine XI. yüzyıl Orta Asya Türk halkı arasında yaşamakta olan halk edebiyatı ürünlerinden canlı örnekler de almış, böylece birçok kültür malzemesinin yok olmasını önlemiştir. Bu örnekler birtakım atasözlerinden, sosyal ve ahlaki manzumelerden, koşuklardan, sagulardan ve destanlardan seçilmiş parçalardan meydana gelir. Divânu Lügat’it-Türk’teki halk edebiyatı örneklerinden bir kısmı da yazarın yaşadığı çağa yakın zamanlara ait destanlardan alınmıştır. Eserde yer alan tabiat güzellikleri, av eğlenceleri, aşk heyecanları ve sosyal-ahlaki konuların İslamiyet’ten sonraki halk edebiyatına ait örnekler olduğu düşünülmektedir. Divânu Lügati’t-Türk’te Türkçe kelimelerin sayısı 7500’den fazladır.

Atabet’ül Hakayık

Edip Ahmet Yüknekî tarafından ahlak ve din konularını öğretmek amacıyla yazılan didaktik bir eserdir. Bir gelenek olan zamanın hükümdarına, Muhammed Dad İspehsalar Bey’e, sunulmuştur.

  • Dörtlüklerden oluşur.
  • Hakaniye lehçesiyle yazılmıştır.
  • 40 beyit ve 101 dörtlükten oluşur.
  • Beyitler kaside biçiminde düz kafiye örgüsüyle “aa, ba, ca, da…” şeklinde dörtlükler ise mâni tipi uyak örgüsüyle yani aaba şeklinde yazılmıştır.
  • Bugüne kadar dört nüshası bulunabilen bu eserin hem Uygurca hem de Arapça kaleme alındığı görülmüştür.
  • Sekiz bölümden oluşmuştur. Bunlar “Allah’a, Hz.Muhammed’e, dört halifeye, hükümdara övgü olarak dört bölümle başlar. Sonraki bölümlerde ise “bilgelik-cahillik, dili tutmanın yararı ve yolları, cömertlik cimrilik ve hırs” konuları işlenir.
  • Ayet ve hadislerle desteklenir. Kutadgu Bilig bu göre dil bakımından yalın kalmıştır.

Divan-ı Hikmet



Ahmet Yesevî, hayatının sonuna kadar İslâm tasavvufunun savunucusu olmuş, Yesevîye tarikatını kurarak Anadolu’da İslâmiyet’in yayılmasında etkili olmuştur.

12. yy.da Dinî-Tasavvufi Halk Edebiyatı’nın kurucusu kabul edilen Ahmet Yesevî tarafından söylenmiş “hikmet” adı verilen şiirlerin toplandığı eserdir. Ahmet Yesevi’den neredeyse 900. yıl sonra bize kadar ulaşan “Hikmetler” Türk dünyasının manevi hayatında çok önemli bir yere sahiptir.

  • Hakaniye lehçesiyle yazılmıştır.
  • Arapça ve Farsça kelimeler de bulunmaktadır.
  • Eserde hem dörtlüklere hem de beyitlere yer verilerek hem hece hem de aruz kullanılmıştır.
  • 144 dörtlük ve bir münacaattan oluşur.
  • Şiir türü olarak lirik ve didaktik özellikler taşıyan hikmetlerde işlenen konular tamamen dinî içeriklidir.

Türk Dili ve Edebiyatı 3 Konu Anlatımı, Konu Başlıkları



AÖL Türk Dili ve Edebiyatı 3 Testleri

Açık Lise (543) Türk Dili ve Edebiyatı 3 Testi (temmuz 2019)

Açık Lise (543) Türk Dili ve Edebiyatı 3 Testi (Nisan 2019)

Açık Lise Türk Dili ve Edebiyatı 3 Testi (Aralık 2018)

Açık Lise Türk Dili ve Edebiyatı 3 Testi (Temmuz 2018)

Açık Lise Türk Dili ve Edebiyatı 3 Testi (Nisan 2018)

Açık Lise Türk Dili ve Edebiyatı 3 Testi (Mart 2018)

Sosyal Medyada Paylaş Facebook Twitter Google+

Mobil Uygulamamızı İNDİRİN!

Açık Lise Yazı ve Haberler

Doğru soru sormak, doğru cevaplara ulaşmanın ilk koşuludur. Yorum yazın, soru sorun, cevaplayalım.


Etiketler: ,
Eklenme Tarihi: 11 Ekim 2019

Facebook Yorumları

Konu hakkında yorumunuzu yazın